شکل گیری شهر ارطه
موضوع: شکل گیری شهر ارطه
ارطه: شکل امروزی این لغت به صورت ارطه است. اما این نام در طی سالیان دراز دستخوش تغییرات زیادی شده است و در زمان ورود اعراب از شکل ارته به ارطه درآمد. به همین دلیل براساس تحقیقات من می توان دو وجه تسمیه برای آن در نظر گرفت.
1) می توان این طور برداشت کرد که این لغت ریشه اش به کلمه ی «ارته و هیشت» که کلمه ای است از زبان پهلوی بر می گردد که به معنای بهترین راستی یا همان سرزمین پاک است.
2) وجه تسمیه دوم را می توان به سلسله قصه های حماسی نسبت داد که به 3500 سال قبل از میلاد مسیح باز می گردد. براساس این قصه های حماسی، نخستین فرمانروایان سوم با آراتا روابط نزدیکی داشتند که دولت شهری بوده، واقع در منطقه ی دریای مازندران و «آنمرکار» یکی از افراد برجسته ی سوم علیه آراتا در نواحی دریای مازندران لشکر کشی کرد؛ (در تاریخ مازندران، طیار یزدان پناه لموکی و مقالات دکتر رقیه بهزادی).
طبق مستندات موجود این سرزمین در مناطق تپه ای و در دامنه های رشته کوه البرز قرار داشته و بعد ها به دلیل مساعد شدن شرایط این شهر به مناطق پائین دست و جلگه ای کشیده شد که یکی از این مستندات می توان به تپه ی باستانی دینه سر اشاره کرد.
«تسلط اعراب بر نواحی شمالی رشته کوه های البرز بعد از جنگ های پی در پی سرانجام در زمان خلیفه ی دوم به بهانه ی ترویج دین مبین اسلام امکان پذیر شد. البته علت عدم تسلط آنان را می توان به عوامل جغرافیایی و جنگاوری مردم این ناحیه نسبت داد.
امام زاده ها
در زمان خاندان بنی امیه حکومت عرب در جهت کنترل و تسلط بر نواحی جنوبی دریای خزر اقدام به برقراری 44 پاسگاه نظامی از آستارای کنونی تا استر آباد یا گرگان کنونی کرد که یکی از مهمترین این پاسگاه ها قلعه ی نظامی آرتا بود. این 44 پاسگاه نظامی به «دینه سر» که در واقع معنایش «محافظ» دین است، مشهورند. در قلعه ی نظامی آرتا فرمانده ای به نام بنی عباس با 330 سرباز بر نواحی قائم شهر کنونی و آرتا و ساری کنونی حکومت می کرد.
شرح شکل ظاهری پاسگاه ها
قلعه ی نظامی آرتا یک قلعه ی نظامی دو طبقه با 4 برج دیده بانی، طبقه بالایی پاسگاه نظامی و محل استقرار سربازان جنگی و طبقه ی پائین محل نگهداری باج و خراج و احوال و دارایی بود. در چهار جهت آن که براساس شواهد تاریخی قلعه ی نظامی مرکزی و چهار قلعه ی دیده بانی از دالان های مخفی زیر زمینی با هم ارتباط داشتند.
دو قلعه موجود در قائم شهر:
1) دین کتی قائم شهر تپه سعد آباد
2) امامزاده کتی قائم شهر تپه لمسک چمنو یا جمنان
در سفرنامه ی ناصرالدین شاه نوشته شده است که وقتی ایشان از راه شاه عباسی می گذشتند و از نقاط مختلف مازندران دیدن می کردند وقتی از منطقه ی ارطه که جزء علی آباد است عبور می کردند این ناحیه آنقدر باتلاقی بود که اسبهایشان در گل و لای گیر کرد و مشکل تردد داشتند.
در دوره حکومت ناصرالدین شاه قاجار مالک سرزمین ارته شاعر، جغرافی دان، ریاضی دان، منجم معروف «میرزا جعفر غیبی ارطه ای» بود. ایشان نویسنده ی کتاب جغرافیای ایران و ملل هستند که سالیان سال منبع اصلی کتب دانشگاه های ایران بود. این دوران را می توان دوران طلایی شهری و شهر سازی در سرزمین آرتا دانست.
می توان تقسیم بندی سرزمین «ارته» را به روستاهای کنونی قادی کلاء، بورخیل، ابوخیل، جوجاده، قاسم خیل، کفشگرکلاء، افراتخت به این دوران نسبت داد. البته قدمت این نام ها پیشینه ای بیشتر دارد.
نام قادیکلاء:
گواهی دیگر بر قدمت و تاریخی بودن سرزمین آرتا، قادیکلاء از کلمه ی قاضی کلاء و کادیک کلاء می آید. کادیک ها (قاضی ها) افرادی بودند که در مناطق خاص زندگی می کردند و به عنوان داور و قاضی یک محل و سکونتگاه که شامل چندین روستا می شد شناخته شده بودند. قادیکلاها مهمترین و پرجمعیت ترین و آبادترین روستای منطقه ی خود بودند که تعدادشان در منطقه ی مازندران زیاد است. از جمله در قائم شهر 3 قادیکلاء وجود دارد (قادیکلاء ارطه، قادیکلاء بزرگ در منطقه ی علی آباد، قادیکلاء منطقه ی نوکنده گاه سمت روستاهای دوک و زیلات و کرفا و قادیکلاء زیراب و امثالهم).
میرزا جعفر غیبی برای کشت و کار بهتر و مشخص بودن زمین های زراعی رعایا اقدام به عایش بندی و تقسیم بندی زمین های زراعی ارته نمود و اهالی هر روستا را برای کشت و زرع در مناطقی مانند عایش های ارته دشت، لهرم دشت، پامال دشت، شهی دشت، عایش الرزی مستقر نمود.
احداث و ایجاد آبندان ها و آبگیرهای خاص مناطق فوق جهت مصارف کشاورزی و تأمین آب از اقدامات این دوره ی ایشان است. میرزا جعفر غیبی ارطه ای جهت تآمین آب مورد نیاز کشاورزی و ذخیره ی آب در آبندان ها اقدام به کانال کشی و حفر نهرهای زراعی نمود که همچنان بعضی از این «کیله ها و قنات های زنجیره ای» ثبتی باقی هستند. مسلماً حفر کانال های متعدد در مجاورت راه های اصلی و استفاده از شیب و عوارض طبیعی منطقه در هدایت آب های سطحی منطقه به سمت آبندان ها دلیل بر اعمال مدیریت و شناخت ایشان است و نشان دهنده ی مهارت ایشان در اداره ی یک شهر است.
احداث حمام عمومی در مرکزیت شهر ارطه با اقتباس از معماری دوره ی صفوی به همان سبک و سیاق جهت استفاده ی اهالی شهر ارطه و حل مشکل بهداشتی از دیگر اقدامات ایشان می باشد. تعبیه راه های ارتباطی برای گذر و رفت آمد بهتر مردم در منطقه ی ارطه و ایجاد راه های منتهی به زمین های کشاورزی نیز از اقدامات دوره ی ایشان است. با تصور این مطلب که ارته در دوره ی میرزا جعفر غیبی در مسیر راه شاه عباسی بوده و یک سکونتگاه مهم منطقه بوده می توان شمای شهری آن را در نظر آورد.
